Analyse
Een fonds voor klimaatschade: veel woorden, weinig daden
De COP27, de 27e VN Klimaattop in Sharm El-Sheikh, werd eind november afgesloten met een akkoord over een klimaatschadefonds.
De COP27, de 27e VN Klimaattop in Sharm El-Sheikh, werd eind november afgesloten met een akkoord over een klimaatschadefonds.
De COP27, de 27e VN Klimaattop in Sharm El-Sheikh, werd eind november afgesloten met een akkoord over een klimaatschadefonds. Het schadefonds zal ervoor moeten zorgen dat er voor landen die nu schade of verlies ondervinden door de gevolgen van klimaatverandering geld beschikbaar is voor herstel en wederopbouw. Al meer dan dertig jaar geleden pleitte Vanuatu, een van de meest kwetsbare landen voor die gevolgen, voor een zogenoemd "loss and damage fund". Zij eisten toen al dat rijke en vervuilende landen, zoals de Verenigde Staten, maar ook Nederland en Duitsland, hun verantwoordelijkheid dienden te nemen voor de door hen veroorzaakte uitstoot.
Het is illustratief voor decennia klimaatonderhandelingen. Ondanks vele beloftes en toezeggingen blijft urgente actie vaak uit. Dit jaar tijdens de COP27 had het Egyptisch presidentschap een Sharm El-Sheikh "implementatie plan" beloofd, waarin toezeggingen van afgelopen jaren om klimaatopwarming tot 1,5°C te beperken concreter zouden worden uitgewerkt. Daar kwam echter weinig van terecht. VN-secretaris generaal Antonio Guterres waarschuwt dat onze planeet "zich nog steeds op de eerste hulp bevindt". De reactie van voormalig klimaatgezant van Ierland Mary Robinson is ook niet mals en stelt dat de wereld "nog steeds aan de vooravond staat van een klimaatcatastrofe".
Want wat staat er precies in de tekst van het akkoord? Bij nadere inspectie van het document dat alle VN-landen hebben onderschreven, blijkt dat het vooral behoorlijk onduidelijk is wat het fonds precies inhoudt.
In de opgestelde tekst gaat het over verlies ("loss") en schade ("damage"). Specifiek is het fonds bedoeld voor "economische en niet-economische verliezen en schade in verband met de nadelige effecten van klimaatverandering". Hieronder valt bijvoorbeeld geld voor herstel en wederopbouw na extreme weersomstandigheden, zoals extreme regenval met overstromingen als gevolg. Er staat verder niet gedefinieerd hoe die schade vervolgens in kaart wordt gebracht, en vooral op waarde moet worden geschat.
Het akkoord spreekt simpelweg over "ontwikkelingslanden die bijzonder kwetsbaar zijn voor de nadelige gevolgen van klimaatverandering". Welke landen dat dan precies zijn, is niet duidelijk. De VN heeft wel een lijst van "least developed countries", maar niet van "developing countries".
Wederom is er geen uitgebreid antwoord op deze vraag te vinden. In de tekst wordt enkel benoemd dat er een fonds moet komen, maar niet wie dit vervolgens moeten financieren. Het lijkt vanzelfsprekend dat dit landen zijn die een historisch grote bijdrage leverden aan klimaatverandering. Er staat wél expliciet dat het over "nieuwe en aanvullende" vormen van klimaatfinanciering gaat.
Toch is het niet te verwachten dat alle details van het fonds over één jaar al compleet uitgewerkt zijn. We kunnen namelijk wat lessen trekken uit eerdere afspraken die zijn gemaakt over klimaatfinanciering. Tijdens de COP15 in Kopenhagen in 2009 zijn afspraken gemaakt om elk jaar 100 miljard dollar vrij te maken. Een recent rapport van Oxfam laat zien dat dit bedrag bij lange na niet wordt gehaald, én dat het eigenlijk ook niet genoeg is.
Waar de OESO stelt dat er in 2019 en 2020 gemiddeld zo'n 80 miljard dollar per jaar is verzameld, schat Oxfam dat bedrag op 'slechts' 20 miljard dollar per jaar. Door boekhoudkundige trucs vallen veel geldstromen onder de noemer van klimaatfinanciering, terwijl de relevantie niet altijd duidelijk is. Daarnaast wordt veel financiering verstrekt in de vorm van leningen , een probleem, want de ontvangende landen zijn vaak ontwikkelingslanden die al met grote schulden te maken hebben.
De kosten van adaptatie in 2030 kunnen ongeveer 300 miljard dollar per jaar zijn, en de kosten van mitigatie een duizelingwekkende 5,9 biljoen dollar. Ter vergelijking: het VN Ontwikkelingsprogramma schat dat er nog steeds jaarlijks 423 miljard dollar naar subsidies voor fossiele brandstoffen gaat. En 25 grote fossiele bedrijven rapporteerden in 2021 een winst van 205 miljard dollar. Het ontbreekt dus niet aan de beschikbaarheid van geld , maar wel aan de prioriteiten van overheden en grote bedrijven.
Die prioriteiten van klimaatfinanciering blijken nog wel eens twijfelachtig te zijn, ook in het geval van de Nederlandse staat. In recent onderzoek van onderzoeksjournalist Chris Kasper de Ploeg in samenwerking met SOMO zijn documenten opgevraagd via de Wet Openbaar Bestuur die laten zien dat Nederland tijdens internationale klimaatonderhandelingen een gezamenlijke voorbereiding en inzet voerde met het Nederlandse bedrijfsleven.
Uit een vertrouwelijk document van de Amerikaanse ambassade in Den Haag blijkt dat de Nederlandse delegatie succesvol lobbyde tegen de belangen van ontwikkelingslanden voor een eerlijke klimaattransitie. Voorstellen voor het uitbreiden van klimaatfinanciering en vergoedingen voor schade en verlies door klimaatrampen werden tegengewerkt. Daarnaast zouden klimaattoppen en handelsmissies door de Nederlandse overheid worden gebruikt voor "Holland branding", oftewel het Nederlandse bedrijfsleven als duurzaam presenteren.
Ook al is het zeer positief dat er na jaren eindelijk een akkoord is over een klimaatschadefonds, er is nog veel onduidelijk over de specifieke invulling van het fonds. Ervaringen van andere vormen van klimaatfinanciering vertellen ons dat afspraken lang niet altijd worden nagekomen. De financiering voor adaptatie is "too little" en "too slow".
Het gebrek aan concrete toezeggingen tijdens de COP27 om de opwarming van de aarde te beperken stemt niet hoopvol. Want als de opwarming niet snel wordt beperkt, zullen de kosten van adaptatie en van schade alleen maar oplopen. Dan wordt het dweilen met de kraan open.